Choroby pszczół

1. Podstawowe zasady higieny prowadzenia pasieki

Higiena –jest, to działanie pszczelarza zmierzające do zapewnienia rodzinie pszczelej najlepszych warunków bytowania.

Higiena pasieki obejmuje następujące zagadnienia:
  • Higiena dokonywania przeglądów w pasiece.
  • Higiena uli i plastrów.
  • Higiena sprzętu pasiecznego.
  • Higiena pozyskiwania produktów pszczelich i ich przechowywania.
  • Zapobieganie najczęściej występującym chorobom pszczół, ich rozpoznanie oraz podstawowe zasady leczenia.

Higiena pasieczyska

Przy wyborze miejsca na pasieczysko – pasieka stacjonarna powinna odpowiadać pewnym warunkom – teren suchy, wilgotność ujemnie wpływa na rozwój wiosenny rodzin pszczelich i na zimowlę. Sprzyja rozwojowi wielu chorób, a szczególnie nosemozy. Ule powinny być ustawione w odpowiedniej odległości, co najmniej 2 – 4 m, zapobiega rabunkom i błądzeniu pszczół. Wylotki powinny być skierowane na południowy wschód lub południowy zachód, tak ustawione ule wczesną wiosną pszczoły dokonują oblotów. Od wczesnej wiosny – ustawione poidło na pasieczysku. Pszczoły nie mając poidła, często pobierają wodę z brudnych kałuż, ścieków, gnojowic, w których znajdują się drobnoustroje chorobotwórcze. W ciągu całego roku dbać o czystość pasieczyska. Koszenie trawy – wysoka trawa przed wylotkiem umożliwia dostanie się do gniazda zarodników (letnich). Na pasieczysku nie pozostawiamy plastrów, śmieci z dennic.

Higiena dokonywania przeglądów w pasiece

Przy każdym przeglądzie musimy zachować podstawowe zasady higieny pracy, do których należy:
ubiór pszczelarza
-sprzętu
-warunków dokonywania przeglądów

Odzież ochronna pszczelarza (kapelusz, bluza, fartuch, kombinezon), powinny być czyste i pozbawione obcych zapachów. Pszczoły nie znoszą ostrych zapachów np. alkoholu. W trakcie pracy rąk nie myjemy pachnącym mydłem, ręce można dodatkowo wypłukać roztworem ( 1 l wody – 1 łyżeczka 10% octu) lub Bioval (0,5 – 1%). Odzież ochronna czysta, kolory jasne, materiał gładki. Przy pracy w rodzinach chorych, ręce dodatkowo można umyć denaturatem (70%), a odzież powinna być odkażona przez gotowanie w roztworze środków piorących.

Higiena uli i plastrów

Przed pierwszym oblotem lub w trakcie, w miarę możliwości usuwa się osyp zimowy z dennicy, w której znajdują się martwe pszczoły, cząstki odsklepów woskowych, kryształki cukru, spadłe pasożyty Varroa. W osypie zimowym często żeruje larwa barciaka mniejszego. Można też spotkać roztoczka owłosionego, rozkruszka mącznego i suszonego, który może być zawleczony do magazynów miodu i być przyczyną zepsucia miodu. Dennicę należy oczyścić, a wszystkie resztki po zimowli spalić. Pszczoły spadłe – można pobrać próbki w ilości 30 – 50 pszczół i przesłać do Z.H.W w kierunku badania nosemozy i akarapidozy(choroba roztoczowa). W przypadku zauważenia pobrudzenia kałem dna ula, boków, plastrów należy dokonać przełożenia rodziny do nowego ula (jeśli tylko pozwoli na to temperatura). Ul poddajemy dezynfekcji tj. dobrze oskrobać ściany, dennicę ula z propolisu i wosku. Ul można wymyć 2 – 3% roztworem sody żrącej. Roztwór taki sporządzamy 200 – 300 g sody kaustycznej zalewamy 10 litrami wody letniej, następnie dobrze myjemy ul wewnątrz. Można też ule opalić płomieniem lampy benzynowej lub gazowej. Plastry po wycofaniu poddajemy odkażeniu w parach kwasu octowo – lodowatego ( w szczelnych nadstawkach, szafach, co najmniej przez okres 7 dni w ilości 150 – 200 ml kwasu na 10 plastrów. Zabieg odkażania przeprowadzamy w temp. nie niższej niż 17°C. Pary kwasu lodowato-octowego skutecznie niszczą spory Nosema apis i dorosłych form barciaków. W ciągu całego roku wymieniamy w 100% całą rodzinę. Plastry wycofane z rodziny w magazynach można poddać siarkowaniu, spalając 80 – 100 g siarki/1 m3 pomieszczenia. Po upływie 4 – 5 dni od pierwszego zabiegu, robimy drugie spalanie, ponieważ nie działa na jaja barciaków.
W ulach mogą też pojawić się inne szkodniki jak osy, skorki, trojszyki. Te szkodniki są wszystkożerne, żywią się miodem, pierzgą, zmarłym czerwiem i mogą też przenosić choroby zaraźliwe. Walka z nimi polega na mechanicznym pozbywaniu się.

Higiena sprzętu pasiecznego

Za pomocą sprzętu pasiecznego użytego podczas przeglądu rodzin pszczelich można rozpowszechniać choroby zaraźliwe.

Po zakończeniu pracy należy poddać je dezynfekcji i tak:

-dłuto pasieczne – odkażamy przez opalenie
-sprzęt drewniany – opalić lub odkazić 2% ługiem sodowym

Warunki dokonywania przeglądów

Rodzina pszczela – jako organizm biologiczny żyje i bytuje w odpowiednich warunkach: tj. temp. i wilgotności. Te warunki w ciągu roku są zmienne. Tam, gdzie czerwi matka – temp. +34°C i wilgotność 80%. Na skraju gniazda niższa. Całkowite rozbieranie gniazda może być dokonane przy temp. nie niższej niż +15°C. Przez cały okres wielkość gniazda powinna być dopasowana do siły rodziny.

2. Środki odkażające i lecznicze stosowane w pszczelarstwie”

Dezynfekcja uli:

czyszczenie mechaniczne (oskrobanie ścian i dennic uli), opalenie płomieniem lampy
lub wyszorować 2 – 3% roztworem sody żrącej (sporządzenie 0,20 kg – 0,30 kg sody krystalicznej rozpuścić w 20 – 30 l wody)

ALVISEPT – wymyć ściany ula i dennicy – nie płukać.

Dezynfekcja rąk:

z zachowaniem ostrożności stosować można :1% roztwór ługu sodowego,70% roztwór denaturatu lub 0,5 – 1% Bioval.

Dezynfekcja sprzętu:

poprzez, opalanie płomieniem lampy lutowniczej,
mycie 4– 3% roztwór sody żrącej, dezynfekcja denaturatem.

Dezynfekcja plastrów poprzez:

siarkowanie – 50 – 70g siarki na 1 m3 pomieszczenia
działanie parami kwasu lodowato – octowego:150 – 200 ml roztworu na 10 plastrów gniazdowych. Dezynfekcję najlepiej przeprowadzić w szafach lub w nadstawkach. Pary kwasu są ciężkie, dlatego też naczynie z kwasem umieszczamy na wierzchu plastra. ALVISEPT przeznaczony jest do dezynfekcji plastrów szczególnie z zapasami pierzgi i pyłku. Można odkażać plastry i w ulu, ale w trakcie zabiegu plastry nie powinny być obsiadane przez pszczoły, nie mogą także zawierać jaj, larw i krytego czerwiu. Każdy plaster po obydwu stronach należy dokładnie opryskać – zużywając około 130 ml preparatu. Plastry magazynowe można odwiesić wilgotne na stelaże natomiast plastry ulowe – wstawić do rodziny po wyschnięciu.

Dezynfekcja pasieczyska:

z zastosowaniem mleka wapiennego ( 1 część mleka wapiennego i 3 części wody) polanie mlekiem wapiennym i przekopanie gleby szczególnie przed ulami.

3. Ogólne zasady dotyczące badania pasiek podejrzanych o choroby.”

Z pasieki podejrzanej o wystąpienie choroby należy pobrać próbkę do badań. Można pobierać: czerw, pszczoły, miód, glebę, rośliny:
-pobrania próby czerwiu – z plastra o najbardziej charakterystycznych objawach chorobowych pobiera się wycinek czerwia 10 cm x 10 cm, owija się w papier (najlepiej pergaminowy), opisuje próbkę i wysyła do laboratorium badania chorób pszczół
-pobranie próby spadłych pszczół w kierunku nosemozy (z osypu zimowego pobieramy 30 – 50 spadłych pszczół), opakowanie papierowe (koperty, pudełko po zapałkach),
-pobranie próby spadłych pszczół w przypadku potrucia pasieki – pobiera komisja powołana przez Urząd Gminy lub Miasta.

4. Czynniki wywołujące choroby pszczół i czerwia.”

Wszystkie zwierzęta – także pszczoły chorują. Choroba – jest to zachwianie równowagi funkcjonowania organizmu. Rodzina pszczela jako całość stanowi super organizm biologiczny. We wszystkich zabiegach hodowlanych i leczniczych rodzina pszczela traktowana jest jako podstawowa jednostka.

Na tę jednostkę działają czynniki chorobotwórcze:

-fizyczne – temp. i wilgotność
-chemiczne – zarówno naturalne jak i środki chemiczne stosowane w rolnictwie
-biologiczne – mikroorganizmy (bakterie, wirusy, grzyby, pasożyty

Czynniki biologiczne – określane są mianem patogenów i wywołują choroby zakaźne.
Czynniki fizyczne i chemiczne – dotyczą pojedynczych rodzin i wywołują choroby nie zakaźne.

5. Podział chorób pszczół”

Choroby czerwia:

Choroby nie zakaźne:

-jaja czcze,
-zaziębienie czerwia,
-czerw garbaty,
-uszkodzenie czerwia przez motylicę


Choroby zakaźne:

zgnilec amerykański (złośliwy),
-zgnilec europejski (kiślica),
-grzybica otorbielakowa (wapienna),
-grzybica kropidlakowa (kamienna)

Choroby pszczół dorosłych:

Choroby nie zakaźne pszczół dorosłych:

-biegunka nie zaraźliwa,
-zatrucie pszczół,
-choroba majowa


Choroby zakaźne pszczół dorosłych:

-czerniaczka jajników


Choroby pasożytnicze:

-choroba sporowcowa (Nozemosa),
-warroza,
-roztoczowa,
-pełzakowa

6. Opis chorób”

Jaja czcze

Jaja płonne – choroba występuje w pierwszym i drugim roku czerwienia matki:

Przyczyna – wady wrodzone matki (unasienienie w bliskim pokrewieństwie.
Przebieg choroby – zamierają zarodki jaja w różnych stadiach rozwoju. Wystąpienie choroby potęgują takie czynniki jak: ochłodzenie, niepogoda, brak pożytku, utrata dużej ilości pszczół.
Zapobieganie – unikanie unasieniania matki w bliskim pokrewieństwie.
Postępowanie – wymiana matki na pełnowartościową, ścieśnić gniazdo, ocieplić, podkarmić ciepłym syropem.

Zaziębienie czerwia

Jest to choroba czerwia trutowego i robotnic:


Przyczyna – długotrwałe obniżenie temperatury, potrucie pszczół robotnic.
Przebieg choroby – zchoroba występuje szczególnie na wiosnę i na jesieni, przy zbyt dużym poszerzeniu gniazda. Czerw zaziębiony zamiera całymi płatami na bocznych i dolnych częściach plastrów, szczególnie czerw zakryty.
Zapobieganie – zawsze wielkość gniazda dopasowana do siły rodziny pszczelej.
Postępowanie – usunięcie zamarłego czerwia, ścieśnienie gniazda, ocieplenie gniazda, podkarmienie ciepłym syropem, rodziny słabe połączyć.

Czerw garbaty

Przyczyna – plemników w zbiorniczku nasiennym u matki, zamarcie plemników w zbiorniczku nasiennym u matki na skutek obniżenia temp. (zima).
Objawy – matka składa jaja nie zaplemnione do komórek pszczelich, pszczoły nadbudowują komórki i pojawiają się charakterystyczne garby.
Postępowanie – wymiana matki na pełnowartościową.

Uszkodzenie czerwia przez mola barciaka

Przyczyna – mól barciak.
Przebieg choroby – mól barciak składa jaja na dennicy ula, wylęgłe gąsienice odżywiają się okruchami wosku, dostają się do plastrów gniazdowych, gdzie żerują po denkach komórek robiąc charakterystyczne korytarze i uszkadzają czerw. Pszczoły nie mogąc zasklepić komórki nadbudowują tzw. kołnierze, pozostawiając w środku otworki.
Postępowanie – walka z barciakami polega na: utrzymaniu w czystości dennic, dopasowanie wielkości gniazda do siły rodziny, niszczenie szkodników w magazynach plastrów (siarkowanie).

Zgnilec amerykański (złośliwy)

Przyczyna – jest chorobą bakteryjną wywołaną przez laseczkę larwy – Bacillus larvae White. W warunkach nie sprzyjających bakteria, ta wytwarza endospory (przetrwalniki) odporne na czynniki zewnętrzne, a poza organizmem pszczoły mogą przetrwać do 35 lat. W miodzie, wosku endospory giną dopiero w autoklawie w 121°C przy ciśnieniu 0,1 MAA przez 30 minut.
Źródło zakażenia – martwy czerw, mleczko pszczele, miód, pyłek, plastry, wnętrze ula.
Przebieg choroby – endospory po dostaniu się do organizmu larwy (1 dniowa) w trakcie karmienia, kiełkują w przewodach pokarmowych larw – przekształcanie w formę wegetatywną. Bakterie żywiąc się tkankami larw szybko się namnażają i larwa obumiera.
Objawy – ciało larwy przybiera barwę brunatną, masa obumarłej larwy przybiera postać ciągliwej masy (ciągnie się długa nić), po zasychaniu larwa przybiera postać strupa przylegając do ścian komórek plastra, wieczko komórki z czerwiem obumarłym traci połysk, matowieje, a następnie tworzą się ciemne plamy wielkości główki szpilki, pszczoły chcąc usunąć obumarły czerw robią otworki.
Drogi rozprzestrzeniania się choroby – za pomocą sprzętu pszczelarskiego, plastrów, karmienia miodem skażonym, rabunki (rodziny chore słabiej się bronią), błądzenie pszczół.
Zwalczanie i zapobieganie – zgnilec amerykański należy do chorób zakaźnych zwierząt, które podlegają obowiązkowi zgłaszania i zwalczania; Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczania chorób zakaźnych Dz. U. Z 2004 r Nr 69 poz. 625 (rozdział 8 załącznik nr 2 poz. 22).
Zwalczanie i zapobieganie – metoda radykalna (niszczenie rodzin), dwukrotne przesiedlanie, dezynfekcja uli i sprzętu.

W krajach Unii Europejskiej żaden z preparatów antybakteryjnych nie jest zarejestrowany jako preparat do stosowania dla pszczół.

Zgnilec europejski czyli kiślica

Jest to choroba zakaźna czerwia nie zasklepionego przebiegająca w dwóch postaciach: łagodna (kwaśna) i złośliwa (gnilna).

Przyczyny (etiologia) – chorobę wywołują bakterie Mellissococcus plutonius (M. pluton – ziarniak), enterococcus taccalis (przynoszony do ula z nektarem, pyłkiem, wodą), Bacillus alvei – laseczka.
Przebieg choroby – jest to choroba przewodu pokarmowego czerwia nie zasklepionego. Bakterie po wniknięciu do ciała larwy, szybko się rozmnażają i wypełniają całe jelito. Przez oskórek larwy prześwituje kredowo-białe skupiska M. plutonius.
Objawy choroby – oskórek larwy traci perłowe zabarwienie, ciało larwy przyjmuje postać brunatnej masy i ciągnie się krótka gruba nić, wieczko czerwia pomarszczone, tworzą się brunatne plamy i otworki.
Zwalczanie – zgnilec europejski znajduje się w wykazie B chorób zakaźnych zwierząt Międzynarodowej Organizacji Zdrowia Zwierząt (OIE) oraz należy do chorób zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi rejestracji wg Ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. „O zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt, badaniu zwierząt rzeźnych i mięsa oraz o Inspekcji Weterynaryjnej” tekst ujednolicony wg wersji obowiązującej od dnia 13 luty 2002 r.
Postępowanie – podobne jak przy zgnilcu złośliwym.

Grzybica otorbielakowa (wapienna)

zwana potocznie grzybicą wapienną jest obecnie jedną z powszechnych chorób pszczół. Powoduje ona zamieranie czerwia pszczelego i trutowego przed lub po jego zasklepieniu, a martwe larwy ulegają z czasem mumifikacji i przypominają wyschnięte kawałeczki kredy, często pokryte ciemnym nalotem. Pojawianie się i rozwój grzybicy jest uwarunkowane w znacznym stopniu potencjałem genetycznym matek pszczelich. Obecnie mówi się nawet o rodzinach opornych i wrażliwych na tę chorobę. Ma to związek z szybkością usuwania zmarłych larw przez pszczoły robotnice zanim grzyb osiągnie dojrzałość i wytworzy zarodniki. W naszych warunkach klimatycznych obserwuje się najczęściej dwa typy rozwoju choroby w rodzinach pszczelich. W pierwszym choroba pojawia się w rodzinie stosunkowo wczesną wiosną i trwa przez cały sezon pasieczny, uniemożliwiając osiągnięcie pełni rozwoju rodziny. Na jednej stronie plastra z czerwiem występuje wtedy powyżej 10 zmumifikowanych larw. Drugi typ rozwoju cechuje się wiosennym i jesiennym zamieraniem larw, z widocznym „ozdrowieniem” w czasie obfitych pożytków letnich.

Przyczyna – wywołuje ją grzyb Ascosphaera apis.
Przebieg choroby – chorobę wywołują zarodniki, które dostają się do ciała larwy przez pszczoły karmicielki. Źródłem zakażenia jest chory martwy czerw, miód skażony, pyłek skażony.
Drogi szerzenia w rodzinie, w pasiece – matka (jej skłonności genetyczne), rabunki, błądzenie pszczół. Wystąpieniu choroby sprzyja spadek temp. i zaziębienie czerwia, choroba zaczyna się od czerwia trutowego usytuowanego na brzegu gniazda. Zakażenie larw (4 – 6 dniowych) następuje przez przewód pokarmowy, gdzie kiełkują w odcinku tylnym jelita tylnego (biała mumia). Czerw zamiera głównie w stadium przed poczwarkowym.
Zwalczanie i zapobieganie – Zwalczanie grzybicy w rodzinach pszczelich przy użyciu tylko środków farmakologicznych jest z reguły nieskuteczne lub daje chwilowy efekt. Związane jest to z dużą przeżywalnością zarodników grzyba w środowisku ulowym, szacowaną przez niektórych badaczy nawet na 15 lat. Po ustaniu działania leków czerw ponownie ulega zakażeniu i zamiera Walkę z chorobą powinno się rozpocząć:
– od wymiany matki w chorej rodzinie na młodą, pochodzącą z uznanej pasieki zarodowej lub wychowaną we własnej pasiece, w rodzinie, która nie wykazuje objawów grzybicy. Jeżeli matki pochodzą z własnego chowu, dobrze w rodzinie matecznej wykonać test higieniczny polegający na nakłuciu 50 zasklepionych komórek z czerwiem pszczelim szpilką i sprawdzeniu po 24 godzinach szybkości usuwania uszkodzonych larw. Jeżeli rozpoczęły one w tym czasie intensywne czyszczenie komórek, rodzina taka nadaje się do hodowli matek we własnym zakresie.
– usytuowanie pasieki na terenach suchych, eliminowanie z hodowli rodzin słabych, zaopatrzenie rodziny w pokarm, usunięcie plastrów z czerwiem zaatakowanym, przy silnym nasileniu (przesiedlić do nowego ula na nowe plastry i podkarmienie syropem ciepłym, na 1 l syropu – 1 łyżkę stołową octu spirytusowego.

Grzybica kamienna (aspergilloza, grzybica kropidlakowa)

Pobudzone pszczoły, biegające po plastrach i nienaturalnie zachowujące się, aż w końcu odpadające z plastrów i zamierające, mogą przypominać pszczoły dotknięte paraliżem. Choroba początkowo rozwija się u czerwiu, stopniowo nasilając się przenosi na osobniki dorosłe. Grzyby mogą przerastać również plastry.

Przyczyna – chorobę wywołuje grzyb Aspergillus flavus, niger, fummigatus.
Postępowanie – tak jak przy grzybicy wapiennej.

Śmierć z głodu

Choroba nie zakaźna pszczół

Przyczyna – brak pokarmu, w okresie zimy nieprawidłowe rozmieszczenie zapasów, wykrystalizowany zapas (miód rzepakowy) i pszczoły nie mogą go pobrać.
Objawy – w okresie zimy pszczoły wydają charakterystyczny szelest, między pszczołami na dennicy leżą kryształki cukru, pszczoły zamarłe w pustych komórkach (wystają odwłoki).
Zapobieganie – zaopatrzenie w okresie zimy w odpowiedni pokarm, ilość i prawidłowe jego rozmieszczenie, jeśli część pszczół żyje dostarczyć plastry z pokarmem, ścieśnić i ocieplić gniazdo.

Długotrwały okres bez pożytkowy i sukcesywne zużywanie pokarmu przez pszczoły zwłaszcza w okresie karmienia larw doprowadza do głodu, wówczas zaobserwować można wyrzucanie larw oraz zgryzanie zwłaszcza zasklepionego czerwiu trutowego.

Biegunka

Nie zakaźna choroba pszczół dorosłych

Przyczyna
1. nieodpowiedni pokarm, zawierający wiele niestrawnych składników (np. gdy syrop zrobiony był ze zmiotków cukrowych zanieczyszczonych mąką)
2. zbyt późne uzupełnienie zapasów zimowych (nieprzerobiony pokarm fermentujący w plastrach)
3. miód spadziowy zawierający niestrawne składniki (trój cukier melecytoza + do 1% soli mineralnych)
4. niepokojenie pszczół podczas zimowania powodujące stres i rozluźnienie pszczół w kłębie
5. niepełnowartościowa matka (strutowiała podczas zimowli).
Objawy – brązowe plamy na plastrach, ścianach ula, pełzające po dennicy pszczoły o silnie powiększonym odwłoku.
Zapobieganie i leczenie
1. zaopatrzenie na okres zimy w odpowiedni pokarm
2. wczesne uzupełnienie zapasów na zimę
3. na wiosnę przesiedlenie rodziny do nowego ula, na nowe czyste plastry z odpowiednim pokarmem, ścieśnienie gniazda i ocieplenie, jeżeli to możliwe podkarmienie syropem lub sytą.

Zatrucie pszczół

Przyczyna
1. środki naturalne – alkaloidy, glikozydy, saponiny występujące w nektarze roślin trujących
2. bakteryjne i grzybicze toksyny występujące w spadzi (rośliny produkujące nektar trujący) jaskier, rododendron, bagno zwyczajne, tytoń, wilczomlecz, ciemiężyca, wawrzynek wilczełyko, ostróżka polna, starzec strzałkowaty
3. środki chemiczne stosowane w ochronie roślin.
Zapobieganie
1. przy naturalnych środkach – niszczenie roślin trujących lub wywóz pasieki

2. środki ochrony roślin – stosować o klasie najniższej toksyczności z zastosowaniem okresu prewencji

3. zgłoszenie do Urzędu Gminy czy Miasta o miejscu postoju pasieki

4. opryski dokonywać aparatami, które mają atest, a osoba wykonująca zabieg powinny być przeszkolone
środek ochrony roślin stosować po ustaniu lotu pszczół zgodnie z instrukcją na opakowaniu.
Postępowanie przy wystąpieniu zatruć
1. powiadomić właściwy Urząd Gminy i Inspekcję Ochrony Roślin w celu powołania Komisji.
2. pszczelarz może przystąpić do leczenia podtrucia po wizycie komisji ,która sporządziła protokół i pobrała próbki pszczół oraz próbki roślin ,które były opryskiwane:

– jeżeli nastąpił duży ubytek pszczół – ścieśnić gniazda lub połączyć rodziny

– w przypadku padania młodych pszczół – zabrać plastry ze świeżym nakropem rodziny ocieplić i podkarmić ciepłym syropem 1:1.

Choroba majowa

występuje u pszczół karmicielek i czerwia nie zasklepionego.

Przyczyna

1. pyłek roślin trujących – ciemiężyca, bagno zwyczajne, naparstnica, ostróżka polna, jaskier ostry, wilczomlecz, przemarznięty pyłek z kasztanowca zwyczajnego

2. pyłek zepsuty, przerośnięty przez pleśnie i grzyby.
Objawy

1. obecność mas zbitego pyłku w przewodzie pokarmowym pszczół

2. przez oskórek czerwia jelita środkowego prześwituje masa zbitego pyłku.
Postępowanie

1. ocieplić gniazdo

2. podkarmić ciepłym syropem cukrowym (po dostarczeniu wody w syropie, choroba mija).

Zatrucie nektarem

Choroba występuje w okresie kwitnienia roślin zawierających trujące dla pszczół alkaloidy. Należy zaznaczyć, że toksyczność nektaru zmienia się w poszczególnych latach w zależności od warunków pogodowych (susza). Może też mieć związek ze składem gleby. Zatrucia takie mogą powodować: lipa srebrzysta, różanecznik żółty, ciemiężyca biała, wawrzynek wilczełyko czy tytoń.
Choroba zaczyna się gwałtownie. Zapadają na nią głównie zbieraczki. Pszczoły przestają latać, zbijają się w grupki w pobliżu trującej rośliny i na drodze do ula. Owady giną z wyciągniętym języczkiem i podwiniętym odwłokiem.

Zatrucie spadzią

Spadź wywołuje zatrucia zbieraczek najczęściej wtedy, kiedy pożytek znajduje się daleko od ula. Podczas długiego lotu robotnica wykorzystuje część spadzi z wola miodowego na pokrycie swoich potrzeb energetycznych. Spadź zawiera ogromne ilości cukrów złożonych oraz soli mineralnych, które uszkadzają nabłonek jelita środkowego pszczół. Powstałe ranki stają się wrotami zakażenia dla bakterii, wirusów oraz grzybów. Przebieg choroby jest gwałtowny. Dochodzi do utraty zdolności do lotu na skutek obniżenia poziomu cukrów prostych w hemolimfie. Owady pełzają po ziemi, wykazują niezborność ruchów oraz drżenie skrzydełek, tracą owłosienie i stają się czarne, jakby natłuszczone. Zatrute pszczoły wydzielają woń o mdłym zapachu. W ulu widoczne są ślady ciemnej biegunki. Przy znacznym nasileniu może zamierać także czerw.

Zatrucie środkami chemicznymi

Najczęstszą przyczyną zatruć chemicznych są środki ochrony roślin stosowane w rolnictwie. Mogą to być: zoocydy do zwalczania zwierząt, fungicydy do walki z grzybami, herbicydy do walki z chwastami.
Choroba występuje nagle. Zasadniczym objawem jest masowe zamieranie pszczół w ulu, przed wlotkiem, na drodze do pożytku. Może dochodzić do zamierania czerwiu.

Zatrucia często występują w pasiekach. Zatrute pszczoły mogą wykazywać nieskoordynowane ruchy, drżenie skrzydeł, pełzanie oraz niechęć do lotu. Przy zatruciach środkami chemicznymi mogą wystąpić czarne pszczoły. Cechą charakterystyczną zatruć jest to, że dotyczą całej pasieki. W zależności od zatrucia mogą chorować młodsze pszczoły ulowe lub starsze zbieraczki.

Czerniaczka grzybicza

Jest to choroba zakaźna matek, robotnic i trutni.

Przyczyna – grzyb Melanosella mors apis – u chorych osobników w tkankach i narządach wewnętrznych dochodzi do zwyrodnienia, martwicy i odkładaniem melaniny. U matek ustanie czerwienie i śmierć.
Postępowanie

1. poddanie nowej pełnowartościowej matki
2. ocieplenie gniazda
3. podkarmienie ciepłym syropem.

Chroniczny paraliż pszczół (CBPV)

Przyczyna – jest nią wirus, który nazwano wirusem chronicznego paraliżu pszczół (CBPV). Wirus ten bowiem, jak wiele innych pszczelich wirusów, najczęściej występuje w organizmie pszczoły w niewielkiej ilości, nie powodując objawów klinicznych. Dopiero pod wpływem pewnych czynników dochodzi do znacznego namnożenia się wirusa w pszczole i tym samym do pojawienia się objawów klinicznych. Czynnikami tymi mogą być: długie okresy niepogody czy przepszczelenie terenu – czynniki sprzyjające przebywaniu zbieraczek w ulu. Kiedy pojawią się objawy kliniczne, mogą one być dwojakiego rodzaju:
SYNDROM I – charakteryzuje się występowaniem u pszczół różnego rodzaju zaburzeń w poruszaniu się oraz porażeń. Chore pszczoły początkowo gromadzą się w najcieplejszych miejscach ula, później są wyrzucane na zewnątrz, gdzie łatwo je zauważyć, gdyż pełzają przed wylotkiem oraz wokół ula lub wspinają się na źdźbła pobliskich traw. U chorych osobników zaobserwować można nieskoordynowane, chwiejne ruchy, drżenie odwłoka oraz rozstawienie skrzydeł na boki. Bardzo często spotykanym objawem jest nadmierne rozciągnięcie odwłoków, które może być tak silne, że pomiędzy płytkami pancerza widoczna jest błona międzysegmentalna. Odwłok jest rozciągnięty przez pokarm zalegający w przewodzie pokarmowym, głównie w wolu miodowym. Ta postać choroby trwa kilka dni, po czym następuje śmierć wszystkich pszczół wykazujących objawy kliniczne.
SYNDROM II cechuje występowanie czarnych, prawie bezwłosych pszczół. Nie wiadomo dlaczego pszczoły tracą owłosienie i stają się czarne, połyskujące, jakby natłuszczone. W początkowej fazie choroby owady takie są jeszcze zdolne do lotu. Opuszczają ul, ale nie mogą do niego wrócić, ponieważ nie są wpuszczane przez strażniczki. Nie umiemy wyjaśnić takiego zachowania. Można podejrzewać, że chore owady wydzielają zapach obcy wartowniczkom. Czarne osobniki krążą wokół wylotka, sprawiają wrażenie pszczół rabujących pokarm. W ciągu następnych dni u chorych pszczół pojawiają się drgawki oraz porażenia i zaburzenia koordynacji ruchów, podobnie jak w syndromie I. Czarne pszczoły zamierają po kilku dniach od pojawienia się objawów klinicznych, wykonując często drgające ruchy odwłokiem.

Wirus ostrego paraliżu pszczół (ABPV)

Podobnie jak w przypadku chronicznego paraliżu pszczół obserwowano drżenie ciała, nieskoordynowane ruchy a następnie śmierć wszystkich osobników. Jednak po zakażeniu ABPV objawy występują szybciej niż po zarażeniu CBPV.

W Europie ABPV stwierdzany był jako jedna z głównych przyczyn upadków rodzin silnie porażonych przez Varroa destructor. Wybuch choroby następuje najczęściej późnym latem, jesienią. Pszczoły wychodzą z ula i zamierają poza nim. Jest to właściwie jedyny objaw, jaki pszczelarze obserwują przy klinicznej postaci zakażenia ostrym paraliżem pszczół w pasiece. Dzieje się tak dlatego, że śmierć chorych pszczół następuje szybko po pojawieniu się objawów porażenia i pszczelarz najczęściej nie zdąży ich zauważyć. Takie zamieranie pszczół doprowadza do znacznego osłabienia kondycji rodziny, na zimę pozostaje garstka pszczół z matką. Oczywiście taka rodzinka nie jest w stanie przeżyć nawet lekkiej zimy i dochodzi do jej osypania się. Jeśli wirus namnoży się w ciągu krótkiego czasu, przed wylotkami uli pszczelarze mogą obserwować zamarłe pszczoły. W pasiekach nie stwierdza się raczej innych objawów.

Wirus zdeformowanych skrzydeł (DWV)

Wirus zdeformowanych skrzydeł (DWV) został wyizolowany po raz pierwszy w 1980 roku u pszczół z Japonii, wykazujących objawy podobne do porażenia DWV. Obecnie wiadomo, że jest szeroko rozpowszechniony wszędzie gdziekolwiek jest warroza. DWV jest jedną z głównych przyczyn odpowiedzialnych za upadki rodzin pszczelich porażonych warrozą. Duża ilość wirusa musi występować w poczwarkach w czasie kształtowania się zawiązków skrzydeł, aby pszczoły stały się kalekie.

DWV namnaża się w rodzinach powoli. W miarę upływu czasu rodziny słabną coraz bardziej. DWV może powodować zamieranie zarówno czerwiu jak i pszczół dorosłych. Pszczelarz może zaobserwować więc wiele setek kalekich pszczół pełzających przed ulami. Pszczoły takie nie mogą wzbić się w powietrze. Zlikwidowanie nadmiernej inwazji warrozy nie od razu spowoduje uzdrowienie pasieki. Kalekie pszczoły można obserwować nawet w kolejnym sezonie pszczelarskim. Pszczoły ze zdeformowanymi skrzydłami pojawiają się najczęściej późnym latem lub wczesną jesienią drugiego lub trzeciego roku w źle leczonej warrozy, np. nieskutecznie lub zbyt późno.

Ameboza (choroba pełzakowa)

Choroba w rodzinie rozwija się niepostrzeżenie. Pszczoły zaczynają wykazywać coraz większe osłabienie, mają silnie rozciągnięte odwłoki. Owady siedzą na plastrach powalanych jasnożółtym kałem. Ameboza występuje najczęściej w maju, czyli wiosną. Podobnie jak w przypadku nosemozy próbkę należy wysłać do badania, aby zdiagnozować, z jakim czynnikiem chorobotwórczym mamy do czynienia.

Choroba sporowcowa – nosemoza.

Przyczyna – jest chorobą pasożytniczą wywoływaną przez sporowca pszczelego (Nosema apis Z.). Pasożyt ten rozwija się w jelicie środkowym pszczoły doprowadzając do znacznego upośledzenia procesów wchłaniania pokarmu, wystąpienia biegunki i skracania czasu życia pszczół. Rozwojowi choroby sprzyja okres zimowy i zjawisko koprofagii, czyli zjadania przez pszczoły odchodów chorujących osobników. Odchody te zawierają spory pasożyta oraz duże ilości nie strawionych cukrów. Spory odznaczają się znaczną wytrzymałością na działanie warunków zewnętrznych. W miodzie w temp. pokojowej zachowują żywotność 120 – 250 dni, w plastrach nawet do 2 lat. W temp. -20°C giną po 24 dniach. Zakażenie następuje w trakcie pobierania pokarmu, spory w jelicie środkowym pszczoły wysypują się i szybko namnażają. Przebieg choroby zależy od stopnia inwazji i pory roku. Największe nasilenie następuje w kwietniu. Często nosemozie towarzyszą choroby wirusowe – wirus włókienniczy, wirus czarnych mateczników.
Zwalczanie; przy silnym nasileniu należy: Znacząca większość pszczelarzy skupia się wyłącznie na farmakologicznym zwalczaniu tej choroby, zapominając często o profilaktyce i odkażaniu. Zbyt rzadko, zwłaszcza w ostatnich latach, pobierane są próby do badań laboratoryjnych na obecność w rodzinach pszczelich spór tego pasożyta oraz zapomina się o zbawiennym wpływie pyłku kwiatowego na kondycję pszczół przy tej chorobie. W każdej zimującej rodzinie powinien znajdować się zapas pierzgi, a wiosną należy dostarczać pszczołom pyłku konserwowanego lub zapewnić wczesne źródła pyłku przez odpowiednie nasadzenia pyłkodajnych roślin wokół pasieki. Innym ważnym zagadnieniem jest prawidłowa dezynfekcja plastrów z chorujących rodzin, a także zapobiegawcza dezynfekcja plastrów używanych wiosną do poszerzenia gniazd. Plastry powalane kałem należy bezwzględnie przetopić, a pozostałe poddać dezynfekcji, np. przy użyciu par stężonego kwasu octowego. Pokarm z zamarłych na nosemozę rodzin można wykorzystać, ale po uprzedniej obróbce termicznej (tzn. zagotować po dodaniu jednakowej ilości wody)
1.rodziny przełożyć do nowego ula na nowe plastry
2. rodzinom dostarczamy pyłku
3.podkarmiamy ciepłym syropem
4. ul poddajemy dezynfekcji
5. plastry należy przetopić lub poddać działaniu kwasu lodowato – octowego.
6. wymienić matkę

Warroza

Przyczyna – roztocz Varroa destructor (wcześniej jacobsoni). Pasożyt bytuje na odwłokach pszczół i czerwia żywiąc się hemolimfą (krwią pszczół). Pełny cykl rozwojowy pasożyt przechodzi w komórce, w zasklepionym czerwiu trutowym. Pasożyt do swojego rozwoju wykorzystuje zarówno czerw trutowy jak i pszczeli. Najgroźniejsze dla rodziny jest żerowanie samic Varroa na czerwiu pszczelim, zwłaszcza na tej generacji larw, z której powstają robotnice wchodzące w skład kłębu zimowego. Czas życia uszkodzonych przez roztocza pszczół znacznie się skraca, czego efektem jest ich przedwczesne i nasilone osypywanie się w drugiej połowie zimowli, co prowadzi do znacznego osłabienia takich rodzin wiosną. W drastycznych przypadkach całe rodziny giną już w pierwszej połowie zimowli.
Drogi rozprzestrzeniania – poprzez pszczoły dorosłe (zbieraczki), rabunki, błądzenie
Zwalczanie – lekami zatwierdzonymi przez lekarza weterynarii np. były takie preparaty jak:

Apiwarol AS – substancja czynna – amitraz 12,5 mg/ tabletka do spalania

Bayvarol – substancja czynna – flumetryna 3,6 mg/t. 4 paski na rodzinę, 2 paski odkład (działanie kontaktowe

Perizin – substancja czynna kumafos 32 mg/1ml w postaci płynnej, dawka 1 ml preparatu / 49 ml wody i dajemy 5 ml / uliczkę

Apitraz – 200 mg apitrazu / 1 pasek / 2 paski na rodzinę

Biowar – 500 mg apitrazu / 2 paski na rodzinę.
Preparaty zarejestrowane i stosowane w krajach U. E.:

a) Apistan – substancja aktywna (fluwalinat) – paski

b) Apivar – substancja aktywna (amitraz) – paski

c) Apitol – substancja aktywna (chlorowodorek cymiazolu) – roztwór do nakrapiania.
Zabiegi biotechniczne
wycinanie plastrów trutowych

wyłapywanie roztoczy w rojach

całkowita wymiana plastrów.
Kwasy organiczne stosowane do walki z warrozą:
– kwas mrówkowy, masowo stosowany w Niemczech

– kwas szczawiowy, 3% w ilości 5 – 8 ml / 1 ramkę do oprysku późna jesienią

– kwas mlekowy, 15% w ilości 5 – 8 ml / plaster oprysk najlepiej bez czerwia.
Stosowane do zwalczania warrozy produkty na bazie surowców naturalnych:
– Apilife VAR płytki nasycone tymolem 75%, eukaliptolem 18%, kamforą 3,5% i mentolem
– Tymowarol (Veto-Agro) preparat profilaktyczny zawierający 10 g tymolu.

Podstawą prawidłowego zwalczania warrozy jest właściwe co do terminów stosowania odpowiednich preparatów warroabójczych. Bardzo polecana jest regularna kontrola stopnia inwazji pasożyta np. przez odsklepianie czerwia trutowego i sprawdzaniu ewentualnej obecności samic roztocza. W okresach bezpożytkowych można zalecić kontrolne odymianie rodzin pszczelich Apiwarolem AS, z równoczesnym zastosowaniem wkładki dennicowej. Zauważenie pasożytów na dorosłych pszczołach w drugiej połowie lata świadczy o silnej inwazji i małych szansach na przezimowanie takiej rodziny.
Stosowanie środków leczniczych należy rozpocząć w miarę możliwości jak najwcześniej po ostatnim miodobraniu. Im później prowadzi się leczenie, tym więcej pokoleń pszczół może zostać uszkodzonych przez roztocza. Sam zabieg wykonywać należy we wszystkich rodzinach jednocześnie, stosując się do wskazań producenta. Szczególne istotne jest, aby nie przedłużać czasu ekspozycji dla preparatów w postaci pasków (poza okres ustalony przez producenta. Dłuższe pozostawianie leku w ulach nie daje zwiększonej skuteczności warroabójczej, a doprowadza tylko do skażenia gniazda i doprowadzić może do powstania odporności pasożyta na lek. W pasiekach wywożonych na późne pożytki konieczne jest czasami ograniczenie rozwoju pasożyta przy użyciu metod bezpiecznych dla konsumenta, np. letnie stosowanie plastrów pułapek, wycinanie czerwia trutowego lub umiejętne stosowanie kwasu mrówkowego. Późnojesienne zabiegi warroabójcze w takich przypadkach mogą być przeprowadzone jedynie przy użyciu Apiwarolu AS.

Spracowane pszczoły

Często, szczególnie wiosną, pszczelarze obserwować mogą masowe pojawianie się dorosłych osobników pszczelich, z postrzępionymi skrzydłami, pełzające przed ulami. Są to stare zbieraczki, którym uszkodzone skrzydła nie pozwalają wzbić się w powietrze. Jest to wynik naturalnego procesu fizjologicznego, jakim jest starzenie się osobników pszczelich. Owady dużo latają, co powoduje uszkodzenia skrzydeł. Najczęściej proces wymiany pszczół postępuje stopniowo i jest prawie niezauważony przez pszczelarza. Jednak przy długo trwających zimach, zimnych wiosnach widać wymienione objawy, gdy zrobi się nagle ciepło i owady zaczną gromadnie opuszczać ule.

1. materiały pomocnicze dla słuchaczy szkolenia -inż. Czesław Korpysa
2. wybrane zagadnienia z profilaktyki i zwalczania chorób pszczół – prof. dr hab. Zdzisław Gliński